Trong quan niệm cổ truyền của gia đình người Việt,  chữ “Phúc” có vị trí quan trọng hàng đầu. "Nhà có phúc" là ước vọng, là niềm  vinh dự của người Việt Nam. Vì lẽ đó, cứ Tết đến xuân về, người ta thường viết  chữ “phúc” trên một tờ giấy đỏ vuông dán ngoài cửa và xem như là một lá bùa chúc  tụng điều may mắn trong năm.

Uớc vọng đầu năm của hầu hết người dân Việt không  thể thiếu chữ “Phúc”. Cụ Nguyễn Công Trứ có đôi câu đối vừa hóm hỉnh nhưng không  kém phần tinh tế và sâu sắc của hương vị ngày xuân:

Chiều ba mươi, nợ réo tít mù, co cẳng đạp  thằng “Bần” ra cửa

Sáng mồng Một, rượu say túy lúy, giơ tay bồng  ông “Phúc” vào nhà.

Lại nữa, có một câu chuyện trong dân gian kể rằng:  đời vua Gia Long, có người lập nhiều công trạng, nhà vua hỏi muốn được thưởng gì  thì người ấy thưa rằng: “Hạ thần chỉ xin được một chữ “Phúc” mà thôi”.

Vua cười đáp rằng: “Tiền bạc, chức tước thì ta có  thể ban, chứ Phúc thì chỉ có trời ban mà thôi, cả dòng họ ta chỉ nhờ có chữ Phúc  mà vinh hiển nhiều đời”. Thật vậy, dòng họ nhà Nguyễn đã lót chữ Phúc vào tên  của mình (vua Gia Long là Nguyễn Phúc Ánh). Trên khắp nước Việt Nam, nhiều địa  danh đã chọn chữ “Phúc”: tỉnh Vĩnh Phúc, huyện Phúc Thọ (Hà Nội)...

Chữ “Phúc” là từ Hán Việt, người miền Nam đọc là  “phước”. Chữ “Phúc” trong giáp cốt văn là hình tượng hai bàn tay bưng hũ rượu  đứng trước bàn thờ. Như vậy, chữ “Phúc” vốn được xem là điều tốt lành do cầu  cúng mà có được.

Theo đó, “Phúc” có nghĩa là “thuận lợi”, “đồng  thuận”. Thuận có nghĩa là từ dưới lên trên, từ trong ra ngoài đều thông suốt,  không có gì trở ngại. Trên thuận trời đất, dưới thuận vua tôi, dưới nữa thuận  cha mẹ, con cái. Đời sống tinh thần bên trong và đời sống vật chất bên ngoài đều  thuận lợi không có gì trắc trở, như vậy gọi là thuận, là Phúc. Một điều thật thú  vị là câu chúc Tết của người phương Tây thường đề cập đến hạnh phúc, sức khỏe và thành đạt, đứng ở góc độ  nào đó có sự tương đồng như Phúc, Lộc, Thọ mà ở phương Đông người ta tâm  niệm.

Cả Âu lẫn Á đều đặt “Phúc” lên vị trí hàng đầu,  nhưng nếu tìm hiểu kỹ thêm một chút mới thấy chữ “Phúc” của phương Đông rất rộng  lớn, mênh mông và tinh tế. Người Trung Hoa chơi chữ bằng cách vẽ hai con dơi đậu  cánh lại, ngụ ý là trùng phúc, họ còn vẽ thêm một lúc năm con dơi biểu tượng cho  ngũ phúc (ngũ phúc lâm môn) mà sách Hồng Phạm viết: “Ngũ phúc, nhất viết Thọ,  nhị viết Phú, tam viết Khang minh, tứ viết Du hảo đức, ngũ viết Khảo chung mệnh”  (Năm phúc: sống thọ, giàu có, bình an, đức tốt, chết vào tuổi già).

Theo Từ điển Khai Trí Tiến Đức thì “Phúc” là điều  hay, điều tốt, do việc làm nhân đức mà ra. Vì vậy, không phải ngẫu nhiên trong  tâm thức của người Việt, từ lâu đã quan niệm phúc bao giờ cũng đi đôi với đức.  Thuật ngữ "Phúc đức" luôn gắn liền nhau. Chính điều này đã làm sâu sắc thêm  triết lý nhân duyên của nhà Phật và đem lại màu sắc tích cực cho hai chữ họa  phúc (Họa vô đơn chí, phúc bất trùng lai). Phúc dày hay mỏng cũng do chính con  người can dự quyết định.

Chữ Phúc chính là một ân huệ mà con người tự tạo  ra qua những hành động tốt của mình. Nó là những hạt giống tốt được tay người tự  gieo trên những mảnh đất mà ta thường gọi là phúc điền (ruộng phước). Do quan  niệm họa phúc ở đời là sợi dây gieo nhân gặt quả, nên người Việt Nam chú trọng  đến việc “làm ơn, làm phước”.

Hơn thế nữa, mỗi hành động, việc làm của chúng ta  không những ảnh hưởng đến bản thân ta mà còn lưu lại kết quả cho thế hệ sau. Nhà  có phúc là nhà có được cuộc sống bình yên thanh thản, đặc biệt là có hậu vận  tốt. Muốn được đức phải có phúc và ngược lại đức sẽ đem lại phúc, đó là quy  luật. Nội dung của đức phụ thuộc điều kiện lịch sử, xã hội, văn  hóa, tôn giáo,... Ví như đức của Nho giáo là ngũ thường,  đức của Phật giáo là ngũ giới (năm điều cấm), đức của Kitô giáo là 10 điều răn  của Chúa... Dù văn chương chữ nghĩa có khác nhau, nhưng chung quy về đức ở mỗi  dân tộc, mỗi thời đại đều có chung quan niệm nhằm mưu cầu lợi ích cho mọi  người.

Ngày nay, khi kinh tế có chiều khởi sắc, dường như  người ta ít đặt, hay lãng quên chữ “Phúc” trong mối quan hệ với “đức” hay  “thiện” (phúc đức, phúc thiện) mà thường đặt “Phúc” trong mối quan hệ với chữ  “đạt” (thành đạt) hay “lợi” (phúc đạt, phúc lợi).

Chữ Phúc dán ngược, phúc đến cửa nhà

Trong tiếng Hán, chữ Phúc mang đến nghĩa no đầy,  hạnh phúc, may mắn. Chữ Phúc lộn ngược đầu được đọc là " phúc đảo" đồng âm với  từ " phúc đáo" nghĩa là phúc đến. Dán ngược chữ Phúc như vậy mới mang đầy đủ ý  nghĩa là phúc tới, đem dán trước cửa nhà thì trở thành "phúc đáo tiền môn - phúc  đến trước cửa"

Có một thành ngữ rất quen thuộc mà ta  thường được nghe chúc vào ngày tết "Ngũ phúc lâm môn", vậy ngũ phúc là gồm những  gì?

Có quan niệm đó là phúc, lộc, thọ, hỉ, và  tài, cũng có quan niệm ngũ phúc là: phú, quý, thọ, khang và ninh.

Trong quan điểm chính thống của Kinh Thư, thì luận  bàn ngũ phúc như sau:

Phúc thứ nhất là “trường thọ”, phúc thứ hai là  “phú quý”, phúc thứ ba là “khang ninh”, phúc thứ tư là “hiếu đức”, phúc thứ năm  là “thiện chung”.

Trường thọ là không bị chết non,  phúc thọ là lâu dài.

Phú quý là tiền của rất nhiều, địa  vị tôn quý.

Khang ninh là thân thể khoẻ mạnh,  tâm hồn yên ổn.

Hiếu đức là tính lương thiện, nhân  hậu, bình tĩnh.

Thiện chung là có thể tiên liệu thời  kỳ chết của mình. Khi lâm chung không gặp tai họa, thân thể không đau đớn vì  bệnh tật, trong lòng không vương vấn và phiền não, ôn hoà tự tại rời khỏi nhân  gian.

Ngạn ngữ Lào có câu: “Hạnh phúc là kết quả của  những hành vi đạo đức”. Hi vọng rằng dù lịch sử có thay đổi như thế nào đi nữa  thì quan niệm về chữ “Phúc” của dân tộc, của mỗi gia đình, của mỗi người chúng  ta sẽ mãi mãi là “mã di truyền” tốt đẹp trong đời sống văn hóa người  Việt.

Internet