Chữ Tâm là một phạm trù cơ bản trong đạo lý truyền  thống của dân tộc. Nếu như não được coi là xuất phát điểm của trí tuệ (Trí) thì  trái tim được coi là trung khu của tình cảm, tâm lý.

Theo cách viết chữ Hán, chữ Tâm là chữ tượng hình,  viết kiểu tiểu triện có hình trái tim, còn viết kiểu khải thư 心 thì ở trên có ba  dấu tượng trưng ba cái cuống, ở dưới là túi chứa máu. Chữ này diễn biến qua các  cách viết như sau:

Chữ Tâm là gốc của đạo đức, đạo lí làm người, điều  này được thể hiện rất rõ trong các kết hợp ngôn ngữ phổ biến: tâm đức, nhân tâm,  tâm huyết, nhiệt tâm, thành tâm, thiện tâm, công tâm, nhất tâm, hằng tâm…

Người Việt cũng nói: tà tâm, lãnh tâm, ác tâm, nhị  tâm… để chỉ những kẻ độc ác, vô cảm, phản trắc. Xã hội nào cũng đề cao chữ Tâm,  đề cao đạo đức, bởi vì chữ Tâm, đạo đức là gốc của sự hài hoà, vững bền, phát  triển. Những danh nhân được tôn vinh đều là những người có tâm trong sáng, cao  cả.

Khi nói về chữ Tâm, nhiều người thường tách bạch  “Tâm” và “Trí”. Thực ra trong  mỗi người, Tâm và Trí là một sự thống nhất hài  hoà không thể tách rời “tuy hai mà một”, đều là hoạt động tâm lí và có vai trò  điều khiển hành động. Nếu như có mối quan hệ “Tâm-Trí” thì Trí tuệ là gốc chứ  không phải Tâm là gốc như nhiều người ngộ nhận. Nếu người ta không nhìn thấy  nhau, không hiểu nhau thì làm sao yêu nhau được? Nhận xét một người “có trí tuệ  nhưng không có tâm” rõ ràng không thoả đáng, phải nói là người đó có vấn đề về  trí tuệ thì mới đúng: tất cả những ai không có Tâm đều không có Trí. Đạo Phật có  khái niệm “giác ngộ” và gốc của giác ngộ là trí tuệ: những kẻ tàn ác, vô cảm,  bất nhân dù tài giỏi đến mấy cũng là bất trí, u mê. Đó là minh triết của nhân  loại đã được thừa nhận.

Một ngộ nhận nữa là khi nói về chữ Tâm, người ta  thường nhấn mạnh ở khía cạnh “thương”, “yêu thương”, “cảm thương” mà coi nhẹ, bỏ  qua yếu tố “ghét”, “căm ghét”, “phẫn nộ”.... Người không ghét cái xấu, không căm  thù cái bất nhân thì sao có thể gọi là có Tâm được? Một nhà thơ nổi tiếng đã  viết: “Bởi chưng hay ghét cũng là hay thương”.

Tâm của con người càng quan trọng hơn vì nó nói  lên nhân cách của một con người: -Tâm lệch lạc thì cuộc sống nghiêng ngã đảo  điên. - Tâm gian dối thì cuộc sống bất an. - Tâm ghen ghét thì cuộc sống  hận thù. - Tâm đố kỵ thì cuộc sống mất vui. - Tâm tham lam thì cuộc sống  dối trá… Cho nên, ta không những đem tâm của mình đặt ngay trên ngực để yêu  thương, mà còn: - Đặt trên tay để giúp đỡ người khác. - Đặt trên mắt để  nhìn thấy nổi khổ của tha nhân. - Đặt trên chân để mau mắn chạy đến với người  cùng khổ. - Đặt trên miệng để nói lời an ủi với người bất hạnh. - Đặt trên  tai để biết nghe lời than trách, góp ý của người khác. - Đặt trên vai để biết  chịu trách nhiệm và chia sẻ trách nhiệm với anh em chị em.

Trước sự suy thoái về đạo đức xã hội, nhiều người  cho rằng là chữ Tâm “có vấn đề”, nhiều người đã đưa ra những giải pháp khác  nhau. Việc đưa nội dung giáo dục chữ Tâm vào chương trình giáo dục, rồi cấp bằng  chữ Tâm… xem ra chỉ là ảo tưởng.

Nhiều người hễ thấy xã hội có những biểu hiện tiêu  cực gì là nghĩ ngay đến việc đưa nội dung ấy vào nhà trường. Nếu cứ đà này,  chương trình giáo dục phổ thông sẽ trở nên quá nặng nề đến mức phải kéo dài thời  gian học lên gấp đôi, gấp ba cũng chưa xong và không có một sự đảm bảo nào về  mặt hiệu quả. Đó chẳng qua là một biểu hiện của sự bế tắc.

Nhà trường chỉ là một phần của xã hội,  việc học ở trường chỉ trang bị được những kiến thức cơ bản có tính định  hướng, chủ yếu là người ta học và trưởng thành từ “trường đời”. Sự đánh  giá về hạnh kiểm đối với học sinh được phản ánh thông qua những nhận xét trong  học bạ chỉ là một kết quả từ góc nhìn ở các mối quan hệ trong  nhà trường, nên  không thể đầy đủ và chính xác.

Một nhà triết học nổi tiếng đã viết: “Bản chất của  con người là sự tổng hoà các mối quan hệ xã hội”. Thước đo đạo đức, chữ Tâm của  con người phải xét từ mọi mối quan hệ xã hội mà con người tham gia. Vì vậy, muốn  đánh giá, điều chỉnh về mặt đạo đức của con người, phải bắt nguồn từ các mối  quan hệ xã hội, qui luật của cuộc sống chứ không phải từ nhà trường.

Có nhiều cách để điều chỉnh hành vi đạo đức của  con người (xây dựng chữ Tâm): như nêu gương, tuyên truyền vận động, thuyết phục,  giải thích, tạo dư luận ủng hộ cái tốt, phê phán cái xấu…. Những việc ấy là rất  cần thiết và đáng quí nhưng quan trọng và có tính quyết định nhất là điều chỉnh  bằng pháp luật. Xin đừng nghĩ pháp luật là một cái gì đó lạnh lùng, cứng rắn hay  “vô tình”.

Bản chất của pháp luật là một khế ước xã hội, được  xây dựng trên cơ sở những nguyên tắc đạo đức, pháp lí phổ biến nhằm đảm bảo cho  một xã hội công bằng, ổn định, bền vững. Pháp luật qui định những hành vi không  được làm và những hình phạt tương ứng đã được xã hội thừa nhận và phổ biến rộng  rãi, nhằm ngăn chặn, triệt tiêu những hành vi phương hại đến con người, đến cộng  đồng.

Hệ thống qui phạm pháp luật cũng không phải là một  cái “khuôn” cứng nhắc, cố định mà luôn được điều chỉnh cho phù hợp với thực  tiễn. Như vậy, cái gốc của pháp luật là tình người, là cái Tâm, là đạo lý, nhân  nghĩa. Cho nên, một khi xã hội  có vấn đề về chữ Tâm, cái cần xem xét đầu tiên  là hệ thống các qui phạm pháp luật và các cơ quan, nhân viên hành pháp. Xin nêu  một ví dụ: ở Singapore, ý thức giữ gìn vệ sinh công cộng rất cao, đường phố sạch  tinh, không ai vô ý xả rác, vứt tàn thuốc lá… bởi vì họ đã qui định rất rõ những  hình thức trừng phạt nghiêm khắc với bất kì ai có những hành vi làm tổn hại đến  môi trường, vệ sinh.

Bài học chống tham nhũng thành công của Singapore  do ông Lý Quang Diệu đề ra cũng rất đáng suy ngẫm: tăng lương công chức, cải tổ  bộ máy hành pháp, trừng phạt nghiêm khắc, công bằng đối với mọi hành vi tham  nhũng chứ không phải là đưa nội dung chống tham nhũng vào nhà trường từ bậc tiểu  học hay đi nói với những “quan tham” rằng: tham nhũng là xấu, là “phi đạo đức”.  Pháp luật chính là nền tảng quan trọng nhất để xây dựng đạo đức xã hội, là miếng  đất ươm mầm cho cái cây đạo đức đơm hoa kết trái. 

Người Việt vốn duy tình, trọng tình, trọng trực  quan nên không tránh khỏi những ngộ nhận. Nhiều người rất ca ngợi việc một doanh  nghiệp bỏ ra hàng trăm triệu đồng để làm từ thiện, nhưng lại bỏ qua những yếu tố  khác như: doanh thu, tình trạng đóng thuế, giá cả, chất lượng các sản phẩm của  công ty đó, rồi công ty đó có gây ô nhiễm môi trường hay không, mục đích thực sự  của việc từ thiện ấy… Đây là một cản trở rất lớn cho quá trình xây dựng nền pháp  chế.

Trước khẩu hiệu “Sống và làm việc theo Hiến pháp  và pháp luật” của nước ta, một người nước ngoài ngạc nhiên: Tại sao lại thế?  Phải coi pháp luật như không khí để thở thì mới đúng. Lại vòng về vấn đề ý thức  của người dân, vấn đề nâng cao nhận thức của người dân về pháp luật, nâng cao  dân trí. Đó là con đường đúng đắn để ổn định và phát triển đất nước. Thực tiễn  hàng ngàn năm của lịch sử nhân loại đã cho thấy: quốc gia nào pháp luật được tôn  trọng thì thịnh, quốc gia nào pháp luật bị khinh nhờn thì tất suy.

Internet